Ақылды қателессе,
Басынан көреді.
Ақымақ қателессе,
Досынан көреді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ақылды адам қателескенде өз қатесін өзі байқап, оның салдарын өзі көтеретінін білдіреді. Ол өз ісіне жауап бере алады, қателігін түсініп, одан сабақ алады. Ал ақымақ адам қателессе, өз кемшілігін мойындамай, кінәні өзгеге жабады немесе соның зардабын жақын досы, айналасы тартады. Яғни, ақыл иесі жауапкершілікпен әрекет етеді, ал ойсыз адам өз қатесінен сабақ ала алмайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "басынан көреді" деген тіркес — қателіктің салдарын тікелей өзі сезіну, өз ісінің нәтижесін өз мойнымен көтеру деген бейнелі мағына. Ал "досынан көреді" — ақымақтың сөзі мен ісі айналасындағы адамдарға зиян тигізіп, тіпті досын да шаршататынын аңғартады. Бұл жерде "бас" пен "дос" қарсы қойылып, ақыл мен надандықтың айырмасы ашылады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал оқуда, жұмыста, отбасында жиі қолданылады. Мысалы, бір қызметкер құжатты қате толтырып, қатесін өзі түзетсе — бұл ақылдылық. Ал екінші адам қателігін мойындамай, кінәні әріптесіне аударса, сол адам осы мақалдағы ақымаққа ұқсайды. Бұл сөз адамды ойлануға, жауапкершілік алуға үндейді.
Basynan kóredi.
Aqymaq qatelesse,
Dosynan kóredi.