Ақыл қалмас қашқанда,
Дегбір қалмас сасқанда.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Ақыл қалмас қашқанда, дегбір қалмас сасқанда дегені — адам қатты қорыққанда, абдырап сасқанда дұрыс ойлау қабілеті әлсірейді, сабыр да жоғалады. Тура мағынасында қашқан адам есін жинай алмайды, сасқан кісі байсалдылықтан айырылады. Астарлы мағынасы — қиын сәтте ең керегі ақыл мен сабыр екенін ескертеді. Қауіп төнгенде немесе қысылтаяң жағдайда асығыстық жасамау керек.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «қашқанда» сөзі — тек орын ауыстыру емес, үрей үстіндегі күйді білдіреді. Ал «сасқанда» — ішкі күйзеліс, абыржу, шешім таба алмау деген ұғым. «Ақыл» мен «дегбір» қатар алынуы арқылы халық ой мен сабырдың адамды ұстап тұратын екі тірек екенін көрсеткен. Яғни үрей адамды әлсіретеді, ал байсалдылық сақталса, жол табылады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал емтихан алдында, жұмыс кезінде не төтенше жағдайда өзін жоғалтып алмау керегін еске салады. Мысалы, жүргізуші жолда кенет қауіп көрсе, сасып тежегішті баса салмай, сабырмен әрекет етсе, апаттың алдын алады. Сондықтан мақал бүгін де «алқынып кетпе, алдымен ойланып ал» деген мағынада қолданылады.
Degbir qalmas sasqanda.