Адам баласы үрген мес секілді,
Аузын ашсаң, босап қоя береді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам баласының ішкі сырын, күш-қуаты мен сабырын сақтай білуін астарлап жеткізеді. Тура мағынасында үрілген меске аузы ашылса, ішіндегі ауа шығып, өзі босаңсып қалады. Сол сияқты адам да өз-өзін ұстамаса, орынсыз сөйлеп, асығып-аптығып, жинақылығын жоғалтып алуы мүмкін. Астарлы мағынасы — адам ақылмен, сабырмен, өзін билеп жүргенде ғана қадірлі, ал жеңілтектік пен орынсыз ашылу әлсіздікке әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үрген мес» — сырттай томпиып, толып тұрғандай көрінгенімен, іші бос нәрсенің бейнесі. Бұл адам бойындағы желікпе, сыртқы паңдық, ішкі тұрақсыздықты меңзейді. «Аузын ашсаң» деген тіркес тек меске ғана емес, адамға да қатысты: көп сөйлеу, сырды төгу, орынсыз мақтану немесе ашуға ерік беру адамның беделін түсіреді. Яғни, образ арқылы ішкі берік болу мен ауызға ие болудың мәні ашылады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал асығыс шешім қабылдайтын, эмоцияға беріліп сөйлейтін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір қызметкер жиналыста ойланбай бәрін жайып салса, өзіне де, ұжымға да зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан бұл сөз адамды сабырлы, жинақы, сөзге берік болуға үндейді.
Aýzyn ashsań, bosap qoıa beredi.