Хайуанаттар әлемі туралы 384
Хайуанаттар әлемі туралы қазақ мақал-мәтелдері: жануар мінезі арқылы өмірлік өнеге мен тәрбие айтатын даналық сөздер.
Күнде бір мақал
«Хайуанаттар әлемі туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
384
Мақал-мәтел
126.8K
Қаралым
330
Орташа
Сұрыптау:
Көп жорытқан түлкі терісін алдырар.
Негізгі мағынасы Көп жорытқан түлкі терісін алдырар деген мақал сақтық пен орынсыз қимылдың зиянын ескертеді. Тура…
Құс төресі - бидайық,
Ит төресі - құмайық.
Ит төресі - құмайық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр істің, әр жаратылыстың өз ішіндегі таңдаулысы, ең жүйрігі, ең көрнектісі болатынын…
Жылан иреңдеп жүреді, сүйрендеп күледі.
Негізгі мағынасы Жылан иреңдеп жүргені сияқты, кей адам да өз ойын тура айтпай, бұралаңдап, екіұшты сөйлеп жүреді. Ал…
Айырым-айырым жол сүрлеуін түйе білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ұзақ жолда, шөлді жерлерде немесе көш-қон кезінде жолдың бұрылысы мен…
Адам көпке, мал шөпке тоқтайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам да, мал да қажетін тапқанда ғана тынышталады деген ойды білдіреді. Адамға көптің…
Түйе анасы бірден ,
Қой анасы бестен ,
Өсейін десе астаң -кестең.
Қой анасы бестен ,
Өсейін десе астаң -кестең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал төлдің, яғни жас малдың өмірі мен өсуінің өз заңдылығы барын білдіреді. Түйе ботасын көбіне…
Арғымаққа оқ тисе,
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал нағыз тұлғаның сын сағатта танылатынын айтады. Арғымаққа оқ тисе де, ол жабыдай болмап…
Темірші көміршіге үйір.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында темір ұстасы көмірсіз жұмыс істей алмайтынын меңзейді. Астарлы мағынасы…
Қас татының жаманы.
Қаракеш болар сипаңдап.
Қалбағайы түйені,
Жүк көтермес қалтаңдап.
Аруанадан туған нар,
Жүк көтерер талтаңдап.
Қаракеш болар сипаңдап.
Қалбағайы түйені,
Жүк көтермес қалтаңдап.
Аруанадан туған нар,
Жүк көтерер талтаңдап.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы мен жаманды салыстырып, шын мықтыны сыртқы көрінісіне қарап емес, ісіне қарап тану…
Арша - орман анасы.
Негізгі мағынасы Арша — орманда өсетін, табиғатқа көрік беріп қана қоймай, басқа өсімдіктер мен аң-құсқа да қолайлы…
Қалпақ абзалы - мұрақ,
Көрпе абзалы - құрақ.
Көрпе абзалы - құрақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бас киімнің ең жақсысы — мұрақ, ал көрпенің ең жақсысы — құрақ…
Бөрі көмеді, түлкі ашады,
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бөрі бір нәрсені көміп кетеді, ал түлкі оны қазып ашып алады. Астарлы…
Жылқының жауы - бөгелек,
Жыланның жауы - дегелек.
Жыланның жауы - дегелек.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр жаратылыстың өзіне тән жауы болатынын, тіршілікте әркімнің әлсіз тұсы мен қауіп-қатері…
Түйенің пірі - Ойсылқара.
Негізгі мағынасы «Түйенің пірі - Ойсылқара» деген мақал түйені ерекше қадірлейтін, оны киелі санайтын халық түсінігін…
Сиырдың пірі - Зеңгі баба.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сиыр малының киесі, қамқоршысы бар деген халық түсінігін білдіреді. Тура мағынасында, сиырды…
Ат шабады, құс ұшады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр тіршілік иесінің өзіне ғана тән табиғи қабілеті бар екенін білдіреді. Тура мағынасында ат…
Пиғылы жаман бұқа,
Ұрғашы бұзаудың қасына жатады.
Ұрғашы бұзаудың қасына жатады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жаман ниетті, бұзық мінезді адамның әлсізге, қорғансызға жақын жүретінін ескертеді. Тура…
Бақа көлін аңсайды,
Бұлдырық шөлін аңсайды.
Бұлдырық шөлін аңсайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр жанның өзіне үйреншікті, қолайлы ортасын қымбат көретінін білдіреді. Бақа үшін көл…
Боғын боталы түйе қылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйенің «боғынан», яғни қорадағы қалдығынан боталы түйе шығару мүмкін…
Ауру кісі күлкі сүймес,
Ауыр жүкті жылқы сүймес.
Ауыр жүкті жылқы сүймес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ауырған адам күлкі мен ойын-сауықты қаламайды, ал күшіне салмақ түскен…
Сақтықты сұңқардан үйрен.
Негізгі мағынасы «Сақтықты сұңқардан үйрен» деген мақал адамға әр іске ойланып, абайлап кірісуді ескертеді. Сұңқар…
Тауықтың түсіне тары кіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның күндізгі ойы, еңбегі, уайымы түнде түсіне де кіретінін білдіреді. Тура мағынасында…
Түйеде - жампоз,
Жылқыда - тұлпар,
Сиырда - тынжы,
Қойда құтпан асыл.
Жылқыда - тұлпар,
Сиырда - тынжы,
Қойда құтпан асыл.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр түліктің ішіндегі ең таңдаулысын, ең мықтысын, ең бағалысын дәріптейді. Тура мағынасында…
Ат қартайса, ұрыншақ болады,
Ер қартайса, ұмытшақ болады.
Ер қартайса, ұмытшақ болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал уақыттың адамға да, жануарға да өз әсерін тигізетінін білдіреді. Ат қартайғанда мінезі…
Жетім қозы маңырауық.
Негізгі мағынасы «Жетім қозы маңырауық» деген мақал тура мағынасында — анасынан айырылған қозының жиі маңырап…
Бөрі - бақауыл, түлкі - жасауыл.
Негізгі мағынасы Бұл мақал аң-құстың мінезін адам ісіне теңеп, әрқайсысының табиғи болмысын көрсетеді. Тура мағынасында…
Алыста жүрсе кісінескен,
Жақында жүрсе тебіскен.
Жақында жүрсе тебіскен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамдардың, әсіресе жақын араласатын жандардың қарым-қатынасына қатысты айтылады. Тура…
Ит иесіне үрмес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ит өз иесіне үрмейді. Астарлы мағынасы — адам өзіне жақын, қамқор болып…
Ауыл итінің достығы сүйек тастағанша.
Негізгі мағынасы Ауыл итінің достығы сүйек тастағанша деген мақал сырттай жақын көрінгенмен, пайда біткенде байланыс та…
Нар сәулеті - ашамай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, нар түйені сәнді де берік ұстайтын жабдықтың бірі — ашамай…
Қазанат қамшы салдырмайды.
Негізгі мағынасы «Қазанат қамшы салдырмайды» деген мақалдың тура мағынасы — жүйрік, бапты атқа қамшы жұмсаудың қажеті…
Азу тісі балғадай.
Негізгі мағынасы «Азу тісі балғадай» деген мақал адам не хайуанның тісін балғаның басындай өте ірі, өткір, қатты етіп…
Қойға қасқыр шапса, ит семірер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қойға қасқыр шапқан кезде, итке күресіп, күзетіп, олжаға кенелетін…
Ат мінбеген ат мінсе,
Шаба-шаба өлтірер.
Тон кимеген тон кисе,
Сілке-сілке бітірер.
Шаба-шаба өлтірер.
Тон кимеген тон кисе,
Сілке-сілке бітірер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жылқыға да, киімге де еппен қарамасаң, тез тозады. Астарына үңілсек, адам…
Жығылсаң:
сиыр мүйізін төсейді,
қой тұяғын төсейді,
жылқы жалын төсейді,
түйе шудасын төсейді.
сиыр мүйізін төсейді,
қой тұяғын төсейді,
жылқы жалын төсейді,
түйе шудасын төсейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жығылған адамға әр мал өзіне тән «төсек» ұсынады: сиыр мүйізін, қой…
Батыр түсінде жау көреді,
Балықшы түсінде ау көреді.
Балықшы түсінде ау көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ойы мен кәсібі, көңілінің бағыты оның түсіне дейін әсер ететінін білдіреді. Батырдың…
Түйе мініп қойға барма,
Жөндеп баға алмайсың.
Бие мініп тойға барма,
Көкпарға шаба алмайсың.
Жөндеп баға алмайсың.
Бие мініп тойға барма,
Көкпарға шаба алмайсың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр істің өз реті, өз лайығы бар екенін айтады. Түйемен қойға барсаң да, бимен тойға барсаң…
Қу байтал екі айғырды аш қалдырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір қорада немесе бір ортада пайдасы аз, бірақ қиқар не кертартпа байтал…
Тартыншақ түйе жаман,
Итіншек бие жаман.
Итіншек бие жаман.
Негізгі мағынасы Тартыншақ түйе де, итіншек бие де мал үшін мінезі жағынан қолайсыз саналады. Мақалдың тура мағынасы…
Боталы түйе боздауық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ботасы бар түйе боздап, үнемі дыбыс шығарып, төлін іздеп жүреді. Астарлы…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді.
Негізгі мағынасы Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді деген мақал үйге кірген кішкентай да, зиянсыз жәндікті жақсылықтың…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың мәні — аттың да, ердің де шын қабілеті сынақ үстінде ғана көрінеді. Тек қарап тұрып…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
«Хайуанаттар әлемі туралы» мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен табиғатқа жақын дүниетанымынан туған нақыл сөздер. Бұл топта жылқы, түйе, қой, қасқыр, түлкі, ит, бүркіт секілді жануарлар бейнесі арқылы адам мінезі, қоғамдағы қатынас, еңбек пен ерлік, сақтық пен айла сияқты ұғымдар астарлы түрде жеткізіледі.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.