Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.

Негізгі мағынасы
Бұл мақал қиын-қыстау кезде кейбір әлсіз, пайдакүнем немесе бұрын үнсіз жүрген адамдардың аяқ астынан өктемси бастайтынын меңзейді. Тура мағынасында жұт кезінде иттің семіріп кетуі, даулы шақта бидің күшейіп көрінуі айтылғандай көрінеді. Астарлы мағынасы — ел басына іс түскенде шын мінез ашылады: біреулер өз пайдасын ғана ойлап, айбат көрсетеді, ал би сияқты ел басқарушы, төрелік айтушы адам да қиын сәтті өз беделін өсіруге пайдаланып кетуі мүмкін. Сондықтан бұл сөз адамды да, билікті де сынап қарайды.

Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» — дөрекілік, тойымсыздық, өзін ғана күйттейтін мінездің бейнесі. «Иесіне айбат қылады» деуі — әлсіздің күшті кезде батылсып шығуын көрсетеді. «Би» — ел ішіндегі бедел иесі, төреші. «Дау болса би семіріп» дегені — тартыс пен қақтығыс кейбір адамдарға тиімді болып, олардың салмағын арттыратынын астарлайды. Семіру мұнда тек дене емес, атақ, ықпал, пайда көру мағынасында да қолданылған.

Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал билік, дау, жанжал немесе қиын жағдай кезінде өз мүддесін күйттеген адамдарға айтылуы мүмкін. Мысалы, бір ұйымдағы келіспеушілік кезінде кейбір қызметкер мәселені шешуге емес, сол даудан өзіне пайда табуға тырысса, осы мақал орынды айтылады.