Жаман туыстан жат артық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — жаман, сыйы аз, кесірі тиетін туыстан гөрі, бөтен адам кейде артық болуы мүмкін деген ой. Астарлы мағынасы — туыстық атау ғана бәрін ақтамайды: адам туыс болса да мінезі жаман, сөзі ауыр, пайдасынан зияны көп болса, ол жақындықтың қадірі кетеді. Ал жат адам кейде әдебімен, адалдығымен, сыйымен туыстан да жоғары тұрады. Мақал адамды тек қанға қарап емес, мінезі мен ісіне қарап бағалауға шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жаман туыс» — руласып, қандас болып тұрып та татулық сақтамайтын, кісіге қиянат жасайтын, жақсылықты білмейтін адам бейнесі. «Жат» сөзі тек бөтенді емес, туыс емес, бірақ тәрбиелі, ізетті, сенімді адамды білдіреді. Яғни халық туыстықтан бұрын адамдық қасиетті жоғары қояды. Бұл — қазақ дүниетанымындағы әділ өлшемнің белгісі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасылық, қызметтегі не күнделікті қарым-қатынаста жиі қолданылады. Мысалы, біреу өз туысын жұмысқа алғанмен, ол жауапсыздық танытса, ал сырттан келген қызметкер тиянақты, адал болса, осы мақал орынды айтылады. Ол адамға «кімнің туыс екені емес, қалай адам екені маңызды» деген ойды еске салады.