Төмен қонсаң, сел алар,
Биік қонсаң, жел алар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға әр істі орынсыз төмендетпей де, шектен тыс асқақтатпай да, орта жолды ұстауды ескертеді. Тура мағынасында төмен жерге қонсаң, селдің қаупі бар; биік жерге қонсаң, желдің өтінде қаласың. Астарлы мағынасы — өмірде де, таңдауда да шектен шығудың зияны көп: бір жағынан, тым төмендеу қорлыққа, әлсіздікке, қауіпке жеткізсе, екінші жағынан, орынсыз биіктеу мен паңдық та тұрақсыздыққа, сынға ұшыратады. Сондықтан адам салмақты, байыпты, өз орны мен шегін білетін болуы керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «сел» — аяқасты болатын қатер, төтенше қиындықтың бейнесі. «Жел» — тұрақсыздық, жұрттың сөзі, сыртқы қысым, мазасыз күйді білдіреді. «Төмен қону» мен «биік қону» тек жер бедері емес, адамның мінезі мен өмірлік ұстанымына да қатысты. Халық осылайша қауіптің екі шетін көрсетіп, орынды, өлшемді тірлікке шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал мансап, қарым-қатынас, не болмаса шешім қабылдауда жиі айтылады. Мысалы, бір адам өз мүмкіндігін тым төмен бағалап, өзін қор қылса да, шектен тыс мақтанып, басқаны менсінбесе де қиындыққа ұшырайды. Сол себепті бұл сөз адамды сабырлы, байыпты, тепе-тең ұстанымға үндейді.
Bıik qonsań, jel alar.