Шабына түртіп, шамына тиеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал біреудің намысына, ашуына тиетін сөзді не қылықты айтып тұр. Тура мағынасында «шабына түрту» және «шамына тию» — адамды қоздырып, сабырын жоғалтатын әрекет. Астарлы мағынасы — әлдекімнің мінін бетке басу, ащы сөз айту, орынсыз тиісу оның көңілін бұзып, ызаға мінгізеді деген ескерту. Қазақ мұнда сөздің салмағын, адамның ішкі сезімін жаралаудың оңай екенін ұқтырады.
Образдар мен теңеулер
«Шабы» мен «шамы» деген тіркестер адамның ішкі күйін бейнелейді. «Шабына түрту» — жүйкеге тиіп, сабырын қоздыру; «шамына тию» — ашуын келтіріп, қарсыласуға итермелеу. Бұл жерде от, қызу, қозғалыс сияқты образдар бар: ашу да бір тұтанған от секілді, тез лап етеді. Мақал адамның мінезін тануға, сөзді орнымен айтуға шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал әлеуметтік желідегі пікірталаста, жұмыста не отбасында біреуді кекетіп, келемеждеп сөйлегенде жиі еске түседі. Мысалы, әріптесіңіз оның еңбегін жұрттың алдында әжуаласа, ол бірден шамданып, арадағы қатынас бұзылады. Сондықтан бұл мақал «біреудің намысына тиме, сабырды сақта» деген өнегені білдіреді.