Саяқты үйреткен - таяқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Саяқты үйреткен - таяқ» мақалы тәртіп пен жөнге салу көбіне талап пен жаза арқылы орнығатынын білдіреді. Тура мағынасында, асау немесе икемсіз жануарды таяқпен үйретеді деген ой бар. Астарлы мағынасы — адам да кейде қателігін бірден ұқпайды, сондықтан тәрбие, ескерту, қатаң талап болмаса, мінезі түзелмейді. Бұл мақал қаталдықты дәріптеу үшін емес, тәртіптің өмірде қажет екенін көрсету үшін айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «саяқты» сөзі тізгінге көнбейтін, жуас емес, бағынуы қиын жанды аңғартады. Ал «таяқ» — күштеу, шектеу, ескерту белгісі. Халық осы бейнелер арқылы «жөнге салу болмаса, мінез оңалмайды» деген ойды қысқа да нұсқа жеткізген. Мұнда таяқтың өзі емес, оның символдық мәні — тәртіп пен сабақ.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал баланы, шәкіртті немесе жас қызметкерді жауапкершілікке үйреткенде қолданылады. Мысалы, сабаққа кешігіп жүретін оқушыға мұғалім қатаң талап қойып, ережені бұлжытпай орындатса, «саяқты үйреткен — таяқ» деп айтуға болады. Яғни, кей адам шынайы тәртіпті жұмсақ сөзден гөрі нақты талаптан түсінеді.