Оқ жарасы бітер,
Сөз жарасы бітпес.

Негізгі мағынасы

Оқ тиген дене ауырады, бірақ уақыт өте жара бітеді. Ал жанға тиген ауыр сөздің жарасы жазылмай, жылдар бойы есте қалады. Мақал сөздің күшін қарудан да жоғары қояды: дене сауығады, ал көңіл кешірсе де ұмытпайды. Бұл айтылар сөзді ойлап айтуға, әсіресе ашу үстінде біреудің намысына тиетін сөз айтпауға шақыратын ескерту.

Образдар мен теңеулер

Оқ пен сөз — екі түрлі қару. Оқ — соғыстың, аңшылықтың құралы, оның жарасы көзге көрінеді, оны емдеуге болады: қазақтар жараны шөппен, маймен, қан тоқтатар дәрілермен емдеген. Сөз жарасы көрінбейді, оған таңғыш та, дәрі де жоқ. Мақал «бітер — бітпес» деген жалғыз қарсылыққа құрылған: етістік бірдей, тек болымсыз жұрнақ бәрін өзгертеді. Көшпелі халық үшін сөз абырой мен намыстың өлшемі болған, сондықтан сөзбен соққы ауыр саналған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреуді ауыр сөзден сақтандыру үшін, ашу үстінде қатты айтып қойған адамға немесе жәбірленген адамның көңілін түсіну үшін айтады. Үні байыпты, ескерту. Кейде балаларға тәрбиелік мақсатпен айтылады. Мысалы, ағасы інісіне: «Досыңа жаман сөз айтпа, оқ жарасы бітер, сөз жарасы бітпес. Кешірім сұрасаң да, есінде қалады» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Апалы-сіңлілі екеуі ұрысып қалған соң, анасы екеуін отырғызып, бір-біріне айтқан сөздерінің ауырлығын мақалмен түсіндіреді.
— Жарыста жеңілген баласын көпшілік алдында ұрсып тастаған әке кейін ойланып, мақалды есіне алады да, ұлынан кешірім сұрайды.