Қысасқа - қан, оқысқа - жан.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: қиянатқа, зұлымдыққа, шектен шыққан озбырлыққа жауап ретінде қантөгіс, ауыр жаза тууы мүмкін; ал күтпеген, оқыс жағдай адам өміріне қауіп әкеледі. Астарлы мағынасы — адам әр ісінің салдарын ойлап, ашуға ермей, сақ жүріп, әділдік пен сабырды ұстануы керек. Біреуге жасаған қиянат түбінде өзіне де кесірін тигізеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қан» — тек қан төгу емес, ауыр зардап, кек, үлкен дау ұғымын білдіреді. «Жан» — адамның өмірі, амандығы, тіршілігі. «Қысас» сөзі әділ жаза, қарымта жауап мағынасын берсе, «оқыс» сөзі күтпеген апат, аяқасты қауіп екенін аңғартады. Яғни мақал өмірдің қаталдығын, қас қағым сәтте бәрі өзгеретінін бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал заңсыздықтың, ойланбай жасалған әрекеттің соңы ауыр болатынын ескерту үшін айтылады. Мысалы, жолда ашумен көлік айдап, ережені бұзған адам өзіне де, өзгеге де үлкен қауіп төндіреді. Сондайда «қысасқа - қан, оқысқа - жан» деп, салмақты болуға шақырады.