Құс жаманы - шажа, ілік жаманы - бажа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы құстардың ішінде шажа құстың, ал адамдар арасындағы туыстық байланыста бажа атауының беделі төмендеу дегенді білдіреді. Астарлы мағынасы — қазақ ұғымында әр ортада қадірі төмен, пайдасы аз, сенім әлсіз адам болады; сондай-ақ туыстық жақындықтың өзі бірдей сыйлы бола бермейтінін ескертеді. Мақал адамды сыртқы атауға емес, ісіне қарап бағалауға үндейді.
Образдар мен теңеулер
«Құс жаманы» деген тіркес құстардың ішінен ең әлсізі, келеңсізі деген бейнелі салыстыруды береді. «Ілік» сөзі құдандалық, жақын араласқан туыстық қатынасты меңзейді, ал «бажа» — сол қатынастың бір мүшесі. Мұнда халық өмірден алынған салыстыру арқылы кейбір кісілердің ел ішінде көп араласқанымен, сөзі мен ісі жұртқа жұғымсыз болатынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал адам мінезін, беделін және ортадағы орнын бағалауда қолданылады. Мысалы, бір ұйымға жаңа келген қызметкер көп сөйлегенімен, жұмысына салғырт болса, әріптестері «сөзі көп, ісі жоқ» деп осы мақалдың мәнін еске алуы мүмкін. Мақалдың түйіні — сый-құрмет атақпен емес, мінез бен әрекетпен өлшенеді.