Көтеремді отқа айдаса, жоққа қашады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: көтеріле алмай әлсіреген малды отқа айдаса да, ол бәрібір қашып құтылады, өйткені оның хәлі жоқ, қуаты кем. Астарлы мағынасы — жағдайы нашар, дәрменсіз адам немесе іс қиындыққа төтеп бере алмайды; әлсіз нәрсе қысым көрсе, одан сайын шегінеді. Қазақ танымында бұл сөз біреудің мүшкіл халін, шамасы келмейтін күйін байқатады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "көтерем" сөзі тек ауру малды емес, жалпы әлсіреген, қауқарсыз қалпы бар нәрсені бейнелейді. "Отқа айдау" — қатты қинау, тығырыққа тіреу деген ишара. Ал "жоққа қашу" — мүлде дәрменсіз күйден қашып құтылуға тырысқанмен, амалсыздықты білдіретін образ. Яғни, бейнетке түскен жанның әлсіздігі көрініп тұрады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамға орынсыз қысым жасаудың дұрыс еместігін білдіруде қолданылады. Мысалы, жұмысы ауырлап, денсаулығы нашарлап жүрген қызметкерге тағы да орынсыз талап қойса, ол одан сайын күйзеліп, нәтиже бере алмай қалады. Сондай кезде: "Көтеремді отқа айдаса, жоққа қашады" деп, әлсізге салмақ салмау керегін ескертеді.