Көре тұра айтпасаң, көргенсіз дер,
Біле тұра айтпасаң, жетесіз дер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам көріп-біліп тұрған шындықты айтпай, үнсіз қалса, оны жөн білмейтін, тәрбиесіз, бейқам адам деп бағалайтынын білдіреді. Яғни, әділдікті көре тұрып сөйлемеу, керек жерде ойыңды білдірмеу — адамдыққа сын. Мақалдың астарында әр адам өз білгенін, көргенін орын-орнымен айтып, елге пайда келтіруі керек деген ой жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көре тұра» және «біле тұра» деген тіркестер адамның көз алдына айқын тұрған ақиқатты да, анық мәліметті де меңзейді. «Көргенсіз» сөзі тек көрмеген адам емес, тәрбиесіз, әдепсіз, сөздің жөнін білмейтін кісі деген мағынада қолданылған. Ал «жетесіз» — түсінігі таяз, ойы мен түйсігі жетпейтін адамға берілген қатқыл баға. Екі сөз де қоғамдағы мінез өлшемін көрсетіп тұр.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жұмыста, оқуда, көпшілік ортада шындықты жасырмай, жауапкершілікпен сөйлеу қажет болғанда айтылады. Мысалы, жиналыста бір адам қателікті байқап тұрып айтпаса, кейін үлкен шығынға себеп болуы мүмкін. Сондықтан ол өз ойын сыпайы, бірақ дер кезінде жеткізуі керек.
Bile tura aıtpasań, jetesiz der.