Қоныс ақысын түйе қайтарады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: бір жерге қонып, тұрақтаған адамның немесе көшпелі елдің жүгін, ауыр затын түйе көтеріп, алып жүреді, яғни қоныс ауыстыруға кеткен еңбектің өтемі бар деген ой айтылады. Астарлы мағынасы: әр нәрсенің өз ақысы, өз өтеуі болады; бір істің пайдасы мен салмағы тең келіп отырады. Адам бір жерге орнығып, тіршілік етсе, соның игілігі де, жауапкершілігі де болады. Сондықтан бұл сөз еңбектің, шығынның, ықыластың бос кетпейтінін білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қоныс» — тіршілік орны, жаңа орта, береке табар мекен. «Ақы» — істелген еңбектің өтеуі, шығынның қайтарымы. Ал «түйе» — қазақ ұғымында жүк көтеретін, ауырды еңсеретін төзім мен күштің бейнесі. Яғни мақал қоныстың пайдасын да, ауыртпалығын да түйенің жүгіндей салмақты етіп көрсетеді. Образ арқылы халық өмірде ештеңе тегін келмейтінін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жаңа жұмысқа, жаңа қалаға немесе жаңа ортаға орныққан адамға қатысты айтылады. Мысалы, біреу ауылдан қалаға көшіп барып, бастапқыда шығынға батса да, кейін тұрақты табыс тауып, еңбегінің өтеуін көреді. Сол кезде «қоныс ақысын түйе қайтарады» деп, уақытша қиындықтың соңында пайда болатынын меңзейді.