Қашайын деп тұрған қоянға «тәйт» десе не жорық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: қашуға оқталып тұрған қоянға «тәйт» деп айқайлаудың еш әсері жоқ. Астарлы мағынасы — бір істің уақыты өтіп, адам өз райынан қайтпай, шешімін бекітіп қойса, бос сөзбен оны тоқтату қиын. Яғни кеш айтылған ескерту де, орынсыз тыйым да нәтиже бермейді. Мақал адамды істі дер кезінде ойлап, алдын ала әрекет етуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қоян» — үркек, тез қашатын, ойын өзгертуі қиын адам не жағдайдың бейнесі. «Тәйт» сөзі — тоқта, тыйыл деген бұйрық. Ал «жорық» дегені — енді одан пайда жоқ, бекер әуреге түсу деген ұғымды білдіреді. Осы образдар арқылы қазақ халқы кейін қалған сөзден емес, дер кезінде айтылған ақылдан пайда барын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгінде де жиі қолданылады. Мысалы, адам маңызды шешімді асығыс қабылдап қойып, кейін оны тоқтатуға тырысқанда, кешіккен ескертудің әсері болмайды. Айталық, студент емтиханға дайындалмай жүріп, соңғы күні ғана көмек сұраса, оған «қашайын деп тұрған қоянға тәйт десе не жорық» деуге болады. Яғни істің алдын алған дұрыс.