Иттің ұяты болса,
Іш киім киер еді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұяттан жұрдай, ар-ожданын ойламайтын адамды кекесінмен сынайды. Тура мағынасында иттің киім киюі мүмкін емес, ал астарлы мағынада — ұяты жоқ кісі өз қылығына есеп бермейді, әдеп сақтамайды, жұрт алдында қысылатын іс істемейді дегенді білдіреді. Халық мұнда адамның ішкі тәрбиесі, намысы мен инабаты сыртқы көріністен де маңызды екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» сөзі тікелей жануарды емес, ұятсыз, ұждансыз мінезді бейнелеу үшін алынған. «Іш киім» — адамның ең әдепті, ең жабық киімі, яғни өз-өзін құрметтеу мен ұялу сезімінің белгісі. Итке іш киім кигізу мүмкін еместігі арқылы халық ұят сезімі жоқ адамнан тәртіп те, ар да күтпеу керек деген ойды шегелейді. Бұл — әжуалы, өткір мысал.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал біреудің орынсыз сөзін, әдепсіз әрекетін немесе қоғамдық тәртіпті бұзуын сынағанда қолданылады. Мысалы, әлеуметтік желіде көпшіліктің алдында ұятсыз пікір жазған адамға: «Иттің ұяты болса, іш киім киер еді» деп, оның қысылуды білмейтін ісін бетіне басады. Мұнда мақсат — қорлау емес, ұят пен әдептің қадірін еске салу.
Ish kıim kıer edi.