Иттің атасы жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Иттің атасы жоқ» деген мақалдың тура мағынасы — иттің белгілі бір әкесі, тегін дәлелдеп айту қиын деген ой. Астарлы мағынасы — тегі белгісіз, шыққан ортасы күңгірт, арғы-бергісі анық емес адамға не нәрсеге күмәнмен қарау. Қазақ танымында тектілік, жеті атаны білу, ата-текке мән беру маңызды болғандықтан, бұл мақал біреудің шыққан жері, тәрбиесі, болмысы белгісіз болса, оған абай бол деген ескерту ретінде айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ит» сөзі жамандықты ғана емес, бейтарап түрде тегі анықталмағанды білдіретін образ ретінде жұмсалған. «Атасы жоқ» тіркесі — тегінің жоқтығы емес, оның айтылып отырған контексте белгісіз, дәлелсіз, сенімсіз екенін меңзейді. Яғни халық бұл арқылы адамның кім екенін тек сөзіне емес, тегіне, ісіне, тәрбиесіне қарап бағалаған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне бір адамның өткен өмірі, құжаттары не сөзі сенімсіз болып көрінгенде айтылады. Мысалы, интернетте өзін маман етіп көрсеткен адамнан нақты дәлел сұрағанда, «Иттің атасы жоқ, алдымен кім екенін анықтап алайық» деп айтуы мүмкін. Бұл — асығыс сенбе, тексер деген мағына береді.