Ит - опа, қатын - жапа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — иттің үйге опа, яғни пайдасы бар, ал қатыннан жапа келеді деген көне түсінікке құрылған. Астарлы мағынасы тереңірек: кейде адам өзіне жақын деп санаған нәрседен де қиындық тууы мүмкін, сондықтан әр жағдайға салмақпен қарау керек. Дегенмен мақал бүгінгі тілдік нормамен даулы, ескі көзқарастың ізі бар екенін де ұмытпау қажет.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» — күзет, адал серік, үйді қорғаушы бейне ретінде алынған. Ал «қатын» сөзі көне қолданыста әйелді білдіргенімен, қазіргі тілде тұрпайы естіледі. «Опа» — пайда, сүйеніш; «жапа» — кесір, зиян. Яғни мақал екі түрлі рөлді салыстырып, біреуін пайдалы, екіншісін ауыртпалық тудыратын күш ретінде көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі таңда бұл мақал көбіне ескі дүниетанымның үлгісі ретінде айтылады, сондықтан оны сөзбе-сөз қолдану дұрыс емес. Оны тек тарихи тілдік мұра ретінде түсінген жөн. Мысалы, біреу «үйдегі сенімсіз адамнан көп қиындық көрдім» деген ойды жеткізгісі келсе, мақалдың астарындағы сақтық мәнін еске алуы мүмкін, бірақ оны әйелге қатысты кемсіту үшін қолданбау керек.