Ит арық болса - ауылдың намысы.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Ит арық болса, ол бір ғана үйдің емес, тұтас ауылдың жай-күйін танытады. Мақалдың тура мағынасы — ауыл иттерінің күйі жұрттың тұрмысын аңғартады. Астарлы мағынасы — ел ішіндегі ортақ жауапкершілікке, ұят пен намысқа қатысты. Бір ауылдың әл-ауқаты төмен болса, оның белгісі сырт көзге бірден білінеді; сондықтан әр адам өз ортасының абыройын ойлап, ұқыпты, берекелі болуға тиіс.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» — ауыл тіршілігінің қарапайым, бірақ көзге түсетін белгісі. Иттің арықтығы жұрттың жоқ-жітік, салақ не қамсыз екенін меңзейді. «Ауылдың намысы» деген тіркес арқылы халық ортақ абыройды жеке адамның ғана емес, бүкіл елдің ісі ретінде қараған. Яғни бір үйдің салақтығы, бір адамның әлсіздігі көптің беделіне әсер етеді деген ой берілген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті: қоғамда әр адамның ісі ортақ ортаға баға береді. Мысалы, көпқабатты үйдің ауласы қоқысқа толып, күтімсіз жатса, ол тек бір пәтердің емес, бүкіл үй тұрғындарының немқұрайдылығын көрсетеді. Сондықтан орта тазалығы мен тәртібі — бәрінің намысы.