Дәм айдаса, қалман,
Адам айдаса, барман.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал бір істің артында адамдық ниет болмаса, құр сөзбен немесе сыртқы күшпен адамды иліктіру қиын екенін білдіреді. «Дәм айдаса» дегені — астың, қызықтың, пайданың жетектеуі; яғни біреу пайдалы нәрсе көрсете қалса, көпшілік соған өз еркімен барады. Ал «Адам айдаса, барман» дегені — зорлықпен, қақпайлап, адамды құр айдап апару нәтиже бермейді, өйткені адам еріксіз іске көне бермейді. Астарлы мағынасы — адаммен ақылмен, сыйластықпен, ынтамен сөйлесу керек; мәжбүрлеу көбіне кері әсер етеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «дәм» — тек тағам емес, қызық, сый, пайда, ынта тудыратын тарту күші. «Айдау» — малды немесе бір нәрсені күштеп жүргізу деген бейне. Сол арқылы халық адамды мал сияқты айдап апару дұрыс емес екенін әдейі қарсы қойып көрсеткен. Яғни пайда мен ынта адамды өзі жетелейді, ал күштеу — сыймайтын тәсіл.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамдарды жұмысқа, жиналысқа не ортақ іске қинап емес, қызықтырып, түсіндіріп шақыру қажет екенін еске салады. Мысалы, еріктілерді сенбілікке «келіңдер» деп бұйырудан гөрі, оның пайдасын айтып, шай-суын әзірлеп, ұйымшыл орта жасаса, жұрт өзі барады.
Adam aıdasa, barman.