Балапан басына, тұрымтай тұсына.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал әркім өз бетімен, өз қамын өзі ойлап кеткен жағдайды білдіреді. Тура мағынасында құс балапаны мен тұрымтайдың әрқайсысы өз ұясына, өз орнына тарайды. Астарлы мағынасы — ел ішінде бірлік азайып, ортақ іс шашырағанда, адамдар өз тіршілігін күйттеп, бас біріктірмей қалады. Сондықтан бұл сөз көбіне қиын шақта ұйымшылдықтың әлсіреуін, ортақ жауапкершіліктің жоғалуын меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «балапан» мен «тұрымтай» — әлсіз де, шапшаң құстардың бейнесі. Олар бір жерде топтасып тұрудан гөрі, әр жаққа бытырап кететін күйді көзге елестетеді. Осы арқылы халық адамдардың да бір сәтте жан-жаққа тарап, әркімнің өз басының жайын ғана ойлайтын ахуалды бейнелейді. Қысқа болса да, сөздің салмағы ауыр: мұнда береке кеткен, тірлік бытыраған кезең суреттеледі.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал ұжымдық жұмыс жүрмей, әркім өз бетінше кеткен кезде айтылады. Мысалы, ауылда су шығару, жол жөндеу сияқты ортақ іске жұрт жиналмай, әркім «өз шаруам бар» деп қашқақтаса, үлкендер осы мақалмен ескерту жасайды. Ол адамдарды қайтадан бірлікке, ортақ жауапкершілікке шақырады.