Арық атқа қамшы жау,
Жыртық үйге тамшы жау.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: арық атқа қамшы тисе, оның халі одан сайын нашарлайды; жыртық үйге тамшы тисе, төбесінен су өтіп, тұрмысқа зиян келеді. Астарлы мағынасы — әлсіз, мүшкіл күйдегі адамға, малға не жағдайға қысым көрсету, ауыр сөз айту немесе қосымша салмақ салу дұрыс емес. Қиындық көріп тұрған жанға мейірім, сабыр және көмек керек. Яғни, әлсізді одан әрі қыспай, керісінше сүйеу бол деген ой айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "арық ат" — күші азайған, жағдайы төмен жанның бейнесі. "Қамшы" — жазалау, қыспақ, қаталдық белгісі. Ал "жыртық үй" — қорғаны әлсіз, мұқтаж күйді аңғартады, "тамшы" болса кішкентай көрінгенімен, осал жерге түскенде үлкен зиян әкелетін қиындықтың символы. Осы екі образ арқылы халық әлсізге ауырлық салудың әділетсіз екенін бейнелі түрде жеткізген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қиналып жүрген адамды түсінуге, оған қатты сөйлеп не талапты күшейтпей, қолдау көрсетуге үндейді. Мысалы, жұмыста тәжірибесі аз қызметкер қате жіберсе, оны көптің көзінше сөгу орнына, қателігін жай түсіндіріп, көмектескен дұрыс. Сонда адам да түзеледі, жағдай да ушықпайды.
Jyrtyq úıge tamshy jaý.