Алажағым кетсе де, айтажағым кетпесін.

Негізгі мағынасы

Мақалдағы «алажақ» — басқадан алатын қарыз, тиесілі ақы, ал «айтажақ» — айтуға тиіс сөз, ішіңдегі шындық. Тура мағынасы: менің алатын ақым кетсе де, айтатын сөзім кетпесін. Яғни адам қарызынан, мүлкінен айырылса да, айтуға тиіс сөзін іште қалдырмауды артық санайды. Астарлы мағынасы — пайдадан гөрі сөз бен ар биік: «ақым жоғалса да, ащы болса да, шындықты айтамын» деген ер мінезі. Мақал бір жағынан кешіре білуді де меңзейді: дүние үшін дауласпаймын, бірақ айтарымды айтамын.

Образдар мен теңеулер

«Алажақ» пен «айтажақ» — дыбысы ұқсас, бірақ мәні бөлек екі сөз. Бірі — материалдық игілік, сыртқы пайда, екіншісі — рухани құндылық, ойдың еркіндігі. Осы сөз ойнату арқылы мақал есте оңай сақталады және қазақтың сөзді дүниеден жоғары қойған дәстүрін көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін бұл мақал пайдасына қарамай, әділ сөзін айтатын адамға қатысты қолданылады. Мысалы, бір маман тапсырыс берушінің жобасындағы қауіпті қатені ашық айтады, сол үшін келісімшарттан айырылса да үндемей қалмайды. Ол үшін шындықты жасыру қаржыдан айырылудан ауыр. Мақал ойыңызды әдеппен, бірақ батыл жеткізуге шақырады.