Алаша тұқымын танытпас,
Жүк көтеріп жарытпас.

Негізгі мағынасы

Алаша — асыл тұқымды түйе мен жабы түйеден туған будан. Мақал бойынша ол асыл тұқымының қасиетін көрсетпейді, жүк көтеруге де жарамайды: ата-тегінің жақсысын да алмаған, жұмыс көлігі ретінде де әлсіз. Ауыспалы мағынада — тектілікті де, іскерлікті де көрсете алмайтын, екі жақтың да олқысын алған адам не іс. Мақалдың өзегі — «танытпас» пен «жарытпас»: атақ-тек айтылғанмен, іс үстінде оның пайдасы білінбейді. Адамға айтқанда шыққан тегін емес, ісін сынау үшін қолданылады.

Образдар мен теңеулер

Көшпелі қазақ түйенің тұқымын жақсы ажыратқан: асыл тұқымды, жабы, будан. Сөздіктерде алаша — асыл тұқымды түйе мен жабы түйеден шыққан будан. Мұндай будан әрқашан сәтті бола бермейді: күткен күш пен тұлға шықпай қалады. «Тұқымын танытпас» — қай тұқымнан екені білінбейді, асыл қаны көрінбейді; «жарытпас» — жөнді нәтиже бермейді, жүкті кібіртіктеп көтереді. Екі жол «танытпас — жарытпас» деп болымсыз етістіктермен ұйқасып, мақалға кесімді реңк береді. Айта кетер жайт: «алаша» сөзі түксіз кілемді де білдіреді, бірақ мұнда түйе жайы айтылып тұр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үлкен үмітпен қабылданған, бірақ сапасы да, пайдасы да көрінбеген нәрсе не адам туралы ренішпен айтады. Үні — сын, кейде күрсініс. Адамның шыққан тегін, аралас қанын кемсіту үшін айтуға мүлде болмайды: бүгін мақалды тек істің нәтижесі туралы қолданған жөн. Мысалы: «Атағы жер жарған сорттан тұқым алып едік, өнімі де жоқ, түрі де жоқ, алаша тұқымын танытпас, жүк көтеріп жарытпас».

Қолданылу жағдаяттары

— Фермаға қымбат тұқымды бұқа сатып алынды, бірақ одан туған бұзаулар әлсіз шықты. Мал дәрігері мақалды айтып, басын шайқады.
— Ауылда атақты нанның атын жамылған жаңа наубайхана ашылды, бірақ наны жұмсақ та емес, арзан да емес. Ас үйде әйелдер мақалды айтып күлісті.