Ақымақта дос, итте бажа жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — ақымақтың досы болмайды, иттің де бажа деген туысы жоқ деген сөз. Астарлы мағынасы — ақылы кем, сөзі мен ісі шала адам айналасына сыйымсыз келеді, сондықтан оған шынайы дос та, берік жақындық та орнықпайды. Халық мұнда адамның қадірі оның мінезі, парасаты, сөзге тоқтауы және елмен тіл табысу қабілетімен өлшенетінін меңзейді. Бірлік пен татулық ең алдымен ақылға, көрегендікке сүйенеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ит» сөзі төмендету үшін емес, мысалды өткір жеткізу үшін алынған. «Бажа» — құдандалық арқылы болатын туыстық қатынас. Итке бажа жоқ деу арқылы халық «туыстық та, достық та ретсіз, орынсыз жерде құрылмайды» деген ойды мысқылмен білдіреді. Яғни, адам өз болмысымен, тәрбиесімен, мінезімен қарым-қатынасқа лайық болады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ойланбай сөйлейтін, өз қателігін түсінбейтін не адамдармен тіл табыса алмайтын кісіге қатысты айтылады. Мысалы, ұжымда үнемі дау шығарып, ешкімнің пікірін тыңдамайтын қызметкерге жұрттың сенімі азаяды, ортаға сіңісе алмай қалады. Сондай кезде осы мақал оның мінезінің салдарын қысқа да нұсқа түсіндіреді.