Ақылдыға - заң, ақымаққа - таяқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — ақылды адамға тәртіп пен ереже жеткілікті, ол дұрыс жолды сөзбен де, түсінікпен де ұғады. Ал ақымақ адамға ақыл айтудың орнына, кейде күш көрсетуге тура келеді деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы — адам мінезі мен түсінігі әртүрлі: парасатты жанға бір ескерту де жеткілікті, ал ойланбайтын, қателігін қайталай беретін кісіге қатаң жаза ғана әсер етуі мүмкін. Мұнда ақылдың күші мен тәрбиенің мәні қатар көрінеді.
Образдар мен теңеулер
«Заң» сөзі тек ресми ереже емес, жалпы тәртіп, әділдік, ақылға қонымды талап дегенді аңғартады. «Таяқ» — жазалау, тыйым, қатаң ескерту бейнесі. Яғни мақал ақылды адамды тәрбиелеу үшін сөз бен тәртіп жеткілікті болса, ақылсыз адамға қаталдық қажет болуы мүмкін деген қарама-қарсылық арқылы ойды өткір жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне жауапкершілік пен тәртіпке қатысты айтылады. Мысалы, студент сабаққа уақытында келіп, тапсырманы өздігінен орындайды — оған ереже мен талап түсіндіру жеткілікті. Ал үнемі тәртіп бұзып, ескертуді елемейтін адамға әкімшілік шара қолданылса, мақалдың мәні сол жағдайға дәл келеді.