Ақылды десе болар, сұрамай білгенді,
Жомарт десе болар, сұратпай бергенді.
Jomart dese bolar, suratpaı bergendi.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ақыл мен жомарттықтың шынайы белгісін көрсетеді. Нағыз ақылды адам көп сұрақ қоймай-ақ, жағдайды байқап, керек нәрсені өзі аңғарады, істің жөнін түсінеді. Ал шын жомарт адам сұратып, қинатып бермейді, қолындағысын мұқтажға өз еркімен ұсынып, көңілін қимайды. Яғни, адамның қадірі сөзімен емес, ісімен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «сұрамай білген» деген тіркес — зеректік, байқағыштық, тез түсіну қабілетін білдіреді. Ал «сұратпай берген» — кең пейіл, дархан мінез, сараңдыққа қарсы ұғым. Мұнда сұрау мен сұрату адамның ішкі мәдениетін де аңғартады: ақылды кісі жағдайды түсіндіріп жатқызбайды, жомарт кісі де біреудің намысын ауыртпай көмектеседі.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақал жұмыс пен қарым-қатынаста жиі қолданылады. Мысалы, ұжымда бір адам басқаның ауырлап тұрғанын байқап, көмегін өзі ұсынып жатады — бұл жомарттықтың белгісі. Сол сияқты, тәжірибелі маман тапсырманы қайта-қайта сұрамай-ақ дұрыс орындаса, оны ақылды, іскер адам деп бағалайды.