Айтсам - ұят, айтпасам - қиянат.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Айтсам - ұят, айтпасам - қиянат» деген мақал адамды қиын таңдау алдында қалатын сәттерді білдіреді. Бір жағынан, шындықты айту біреудің көңіліне тиіп, ар-намысқа дақ түсіруі мүмкін; екінші жағынан, үндемей қалу әділетсіздікке жол беруі, біреуге зиян келтіруі ықтимал. Яғни бұл мақал сөзді ойланып айту, бірақ қажет жерде шындықтан қашпау керектігін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ұят» — адамның ішкі ар-ожданы мен әдеп өлшемі, ал «қиянат» — біреуге зиян келтіру, әділетсіздік жасау. Екі ұғым бір-біріне қарсы қойылып, адамның моральдық тартысын көрсетеді. Мұнда тура айтылған сөзден гөрі, сөздің салмағы, оның әсері маңызды. Халық осы арқылы сөздің де жауапкершілігі бар екенін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал жұмыс орнында, отбасында не достық қатынаста жиі қолданылады. Мысалы, досыңыз қате шешім қабылдап тұрса, оны ашық сынау ыңғайсыз болуы мүмкін, бірақ мүлде айтпасаңыз, ол үлкен зиянға ұшырауы мүмкін. Сондықтан ойды жұмсартып, бірақ шындықты жеткізу — осы мақалдың бүгінгі өмірдегі мәні.