Хайуанаттар әлемі туралы 384
Хайуанаттар әлемі туралы қазақ мақал-мәтелдері: жануар мінезі арқылы өмірлік өнеге мен тәрбие айтатын даналық сөздер.
Күнде бір мақал
«Хайуанаттар әлемі туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
384
Мақал-мәтел
126.8K
Қаралым
330
Орташа
Сұрыптау:
Түйе атасы - нар,
Ағаш атасы - шынар.
Ағаш атасы - шынар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр заттың, әр нәрсенің өзіне лайық ең биік, ең мықты, ең көрнекті түрі болатынын білдіреді…
Түйе майы - түгел май,
Шұбатын кертіп іш.
Шұбатын кертіп іш.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің сүтінен ұйытылған шұбаттың да, одан алынатын майдың да қадірі зор екенін білдіреді…
Ит қаппас деме,
Ат теппес деме.
Ат теппес деме.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды не жан-жануарды ешқашан толық қауіпсіз, зиянсыз деп кесіп айтпауға үйретеді. Тура…
Арғын - адыр, қыпшақ - шадыр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ру аттары арқылы ел ішіндегі мінез, қоныс және тіршілік ерекшелігін тұспалдайды. Тура…
Тікен өскен жерге тікенек шығады,
Гүл өскен жерге гүл шығады.
Гүл өскен жерге гүл шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өскен ортасы мен көрген тәрбиесінің мінезіне, болмысына тікелей әсер ететінін…
Түйенің танығаны - жапырақ.
Негізгі мағынасы «Түйенің танығаны - жапырақ» деген мақал әркімнің өз болмысына, өресі мен әдетіне сай нәрсені ғана…
Қой ақсағымен мың болар.
Негізгі мағынасы Қой ақсағымен мың болар деген мақалдың тура мағынасы — бір ақсаған, әлсіздеу қойдың өзі де көптің…
Жылан жылы жылыс болды,
Жылқы жылы ұрыс болды,
Қой жылы заңғар тоғыс болды.
Жылқы жылы ұрыс болды,
Қой жылы заңғар тоғыс болды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел жыл санаудың әр жылына халықтың өмірдегі түрлі оқиғаларды теліп айтуынан туған. Мұнда…
Қасқырдың ойлағаны - арамдық,
Қойдың ойлағаны - амандық.
Қойдың ойлағаны - амандық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен мінезді астарлап салыстырады. Қасқыр — жыртқыштықтың, қатігездік пен зұлым ниеттің…
Ауыл толы есектен арық та болса ат жақсы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ауылда есек көп болғанымен, арық болса да аттың қадірі артық деген ойды…
Ат айлығын ойлайды,
Түйе жылдығын ойлайды,
Есек аяғының астын ойлайды.
Түйе жылдығын ойлайды,
Есек аяғының астын ойлайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр түліктің табиғатына сай мінезін көрсетеді. Ат — ұзақ жолды, алдағы қимылды, өзіне лайық…
Итпен ойнасаң - үрерсің,
Баламен ойнасаң - күлерсің.
Баламен ойнасаң - күлерсің.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам кіммен араласса, соған лайық мінез көрсететінін білдіреді. Итпен ойнасаң, ол үреді…
Ешкінің пірі - Сексек ата.
Негізгі мағынасы «Ешкінің пірі - Сексек ата» деген мақал төрт түлікке қатысты көне нанымнан туған. Тура мағынасында…
Ай десе, аузы бар,
Күн десе, көзі бар.
Күн десе, көзі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өте сұлу, көркем, мінсіз адамды суреттейді. Тура мағынасында, «ай десе аузы бар, күн десе…
Құралайды көзден атқан мерген.
Негізгі мағынасы Құралайды көзден атқан мерген — өте дәл, шебер, көзмерген адам дегенді білдіреді. Мұнда тура мағынада…
Бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бөрі олжа жесе де, жемесе де аузы қан болып көрінеді. Астарлы мағынасы…
Салт атты, сабау қамшылы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда салт мінген, қолында сабау қамшысы бар адамды суреттейді. Астарлы мағынасы…
Қарға қарқылдаса, қысты шақырады,
Қаз қаңқылдаса, жазды шақырады.
Қаз қаңқылдаса, жазды шақырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қарғаның қарқылдауы мен қаздың қаңқылдауы арқылы жылдың мезгілін аңғарту…
Аузына келгенді сөйлеу,
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды ойланып сөйлеуге, өзін ұстай білуге шақырады. «Аузына келгенді сөйлеу» — не болса…
Қой сүті - қорғасын.
Негізгі мағынасы Қой сүті өте құнарлы, майлы, шипалы болады деген тура мағынасы бар. Астарлы мағынасы — пайдасы мол…
Жылқыда өт жоқ, құста сүт жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өз табиғаты, өз болмысы бар екенін білдіреді. Тура мағынасында жылқыда өт…
Бота ойнақтаса- молшылық,
Тайлақ ойнақтаса - тоқшылық,
Кәрі түйе ойнақтаса - жоқшылық.
Тайлақ ойнақтаса - тоқшылық,
Кәрі түйе ойнақтаса - жоқшылық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал малдың мінез-құлқы арқылы ел тұрмысының жай-күйін аңғартады. Бота мен тайлақтың еркін ойнауы…
Қой семізі - қойшыдан.
Негізгі мағынасы Қойдың семіз, күйлі болуы ең алдымен оны баққан қойшыға байланысты. Яғни малдың жағдайы қожайынның не…
Ауыл-үйді бала мен ит араздастырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ауыл ішіндегі, үй ішіндегі татулықтың да, берекесіздіктің де көбіне ұсақ нәрседен…
Ат пен ат ақырлас болса,
Меңі жұғады.
Ат пен есек ақырлас болса,
Зеңі жұғады.
Меңі жұғады.
Ат пен есек ақырлас болса,
Зеңі жұғады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір қорада, бір жерде тұрған ат пен ат бір-біріне үйренісіп, тынысы мен…
Жапалақ жамбасына басып жейді,
Аңсұңқар жан-жағына шашып жейді.
Аңсұңқар жан-жағына шашып жейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әркімнің табиғаты, мінезі мен күнкөріс тәсілі әртүрлі болатынын білдіреді. Жапалақ олжасын…
Түйе - түлік төресі.
Негізгі мағынасы «Түйе - түлік төресі» деген мақал түйенің төрт түліктің ішінде ерекше орны барын білдіреді. Тура…
Ерінбегеннің саулығы егіз, қозысы семіз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал еңбектеніп, қимылдаған адам денсаулығын да сақтайды, тұрмысын да түзетеді деген ойды…
Айлалы түлкі алдырмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал айлакер, қулық-сұмдығы бар түлкіні оңай ұстап алу мүмкін еместігін білдіреді. Астарлы…
Жылқының пірі - Қамбар ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жылқы малының киесі мен қадірін білдіреді. Тура мағынасында, қазақ танымында жылқының…
Даланың көркі - ағаш.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — кең далаға сән беріп, оны көрікті ететін нәрсенің бірі ағаш екені…
Түйе - түлік басы.
Негізгі мағынасы «Түйе - түлік басы» деген мақал түйенің төрт түліктің ішіндегі ең ірісі, ең төзімдісі әрі ең қадірлісі…
Құста сүт жоқ,
Жылқыда өт жоқ.
Жылқыда өт жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: құста сүт болмайды, жылқыда өт болмайды. Астарлы мағынасы: әр нәрсенің өз…
Есектің күші адал да, еті арам.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — есек еңбекке жегілетін, жүк таситын хайуан; оның күші бар, бірақ еті…
Ит күшігін ырылдап сүйеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ит өз күшігін жақсы көрсе де, оны еркелеткенде ырылдап, тісін…
Жыланның үш кессе де,
кесірткедей қауқары бар.
кесірткедей қауқары бар.
Негізгі мағынасы Жылан туралы айтылған бұл мақалдың тура мағынасы — жыланды неше рет кессе де, ол тіршілігін үзбей…
Ит - ырыс.
Негізгі мағынасы «Ит - ырыс» деген мақалдың тура мағынасы — иттің үйде болуы, оның қарау, үріп белгі беру, күзету…
Тексізден текті тумайды,
Жабыдан тұлпар шықпайды.
Жабыдан тұлпар шықпайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тегі нашар, қасиеті төмен жануардан жүйрік, асыл мінезді тұлпар тумайды…
Көп жорытқан ит күшәлаға жолығар.
Негізгі мағынасы «Көп жорытқан ит күшәлаға жолығар» деген мақалдың тура мағынасы — көп кезіп, көп шапқылаған ит ақыры…
Баба бүркіт барлап ұшады,
Бала бүркіт парлап ұшады.
Бала бүркіт парлап ұшады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үлкен мен кішінің, тәжірибелі мен жас буынның мінезін салыстырады. Баба бүркіт — көп көрген…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді.
Негізгі мағынасы Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді деген мақал үйге кірген кішкентай да, зиянсыз жәндікті жақсылықтың…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың мәні — аттың да, ердің де шын қабілеті сынақ үстінде ғана көрінеді. Тек қарап тұрып…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
«Хайуанаттар әлемі туралы» мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен табиғатқа жақын дүниетанымынан туған нақыл сөздер. Бұл топта жылқы, түйе, қой, қасқыр, түлкі, ит, бүркіт секілді жануарлар бейнесі арқылы адам мінезі, қоғамдағы қатынас, еңбек пен ерлік, сақтық пен айла сияқты ұғымдар астарлы түрде жеткізіледі.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.