Жетім бала секілді жездем пақыр.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — «жетім бала сияқты өте қорғансыз, жәрдемсіз» дегенге саяды. Астарлы мағынасы — жезде ел ішінде, нағашы жұртында өзін еркін ұстай алмай, қолдаусыз, көмексіз, біреуге тәуелді күйде қалған адамды әжуалап не мүсіркеп айту. Мұнда адамның әлеуметтік орны әлсіз, панасы жоқ, сүйенері аз екені меңзеледі.
Образдар мен теңеулер
«Жетім бала» — қорғансыздықтың, жетімсіреудің ең әсерлі бейнесі. Қазақ ұғымында жетімнің күйі аянышты, жәрдемге мұқтаж болады. Ал «жезде» — туыстық жағынан өз орны бар адам. Осы екі ұғымды қатар қою арқылы мақал жезденің бөтенсіп, қысылып, өзін жасық ұстауын бейнелі түрде көрсетеді. «Пақыр» сөзі де кедей, дәрменсіз, мүсәпір деген реңк береді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне әзіл, кекесін аралас қолданылады. Мысалы, бір адам жаңа ортаға келгенде ешкімге жақындай алмай, үндемей, ыңғайсызданып отырса, жұрт: «Жетім бала секілді жездем пақыр» деп қалжыңдауы мүмкін. Яғни, бұл тіркес адамның қысылып-қымтырылып, өз орнын таба алмай тұрған сәтін астарлап сипаттайды.