Жейтін ауызды жемейтін ауыз бөгейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Жейтін ауызды жемейтін ауыз бөгейді деген мақалдың тура мағынасы — тамақ жей алмайтын, әрекетсіз ауыз белсенді ауыздың жолын кеседі деген ұғым. Астарлы мағынасы — еңбек еткен, іске жараған, талаптанған адамның несібесіне бос сөз, жалқаулық, күншілдік кедергі болатынын білдіреді. Яғни өмірде бір іске ұмтылған жанға әрекетсіз, бірақ араласқыш адамдар бөгет жасайды. Бұл мақал адамды өз еңбегіне сенуге, бөгетке ермей алға жүруге үндейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "жейтін ауыз" — еңбектеніп, пайда көретін, тіршілікке икемді адам. Ал "жемейтін ауыз" — іс істемейтін, бірақ талаптанған жанды тоқтатқысы келетін, пайдасыз кедергі жасаушы бейне. Қазақ ұғымында ауыз тек сөйлеудің ғана емес, ырзық пен тіршіліктің де нышаны. Сондықтан бұл қарсы қою арқылы халық жалқаулық пен қызғанышты әшкерелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал істі бітірейін деп жүрген адамға орынсыз сын айтатын, қызғанышпен жолын бөгеуге тырысатын жағдайларда айтылады. Мысалы, жас кәсіпкер өз ісін ашқанда, кейбіреулер қолдау көрсетпей, «одан түк шықпайды» деп кедергі жасайды. Сондайда бұл мақал дәл келеді.