Заманды себеп билейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Заманды себеп билейді» деген мақал өмірде болып жатқан құбылыстың бәрі өздігінен емес, белгілі бір себепке байланысты туатынын білдіреді. Яғни уақыттың ағымы, қоғамдағы өзгеріс, адамдардың іс-әрекеті — бәрі себеп-салдар заңымен жүреді. Мұның астарында «неге бұлай болды?» деген сұраққа сыртқы жағдайдан бұрын, ішкі себепті іздеу керек деген ой жатыр. Адам да, ел де, тірлік те себепсіз өзгермейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «заман» — тек күн мен жыл ауысуы емес, бүкіл өмір ағымы, дәуір, қоғам. Ал «себеп» — сол заманның қозғалтқыш күші, өзгеріске түрткі болатын негіз. «Билейді» сөзі себептің үстемдігін, яғни кез келген оқиғаны басқаратын негізгі күш екенін аңғартады. Бұл жерде заман адамды еріксіз жетелейтін үлкен кеңістік ретінде, ал себеп сол кеңістіктің нақты қозғаушы тетігі ретінде берілген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе талдау жасағанда орынды қолданылады. Мысалы, бір кәсіптің жүрмеуін тек «уақыты келмеді» деп емес, сұраныс, жоспар, тәжірибе, еңбек тәрізді себептермен байланыстырып қарау керек. Яғни табыс та, сәтсіздік те себепсіз болмайды деген ойды ұқтырады.