Тоқтай біл, тауып айтқан мерген сөзге,
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сөзді орнымен, мөлшермен айту керегін ескертеді. Адам кейде ақиқатты да шектен шығып, дөрекі түрде айтса, ол сөз қадірін жоғалтады. Сондықтан «тоқтай біл» деуі — артық кетпей, ойды тежей білу, ал «тауып айтқан мерген сөз» — дәл, орынды, әсерлі сөз. Астарлы мағынасы: ақылды адам сөздің өтімді болуын ғана емес, оның тыңдаушыға қалай жететінін де ойлайды.
Образдар мен теңеулер
«Мерген сөз» деген теңеу сөзді нысанаға дәл тиген оққа балайды. Яғни шебер айтылған сөз мақсатқа тура жетіп, жүрекке әсер етеді. Ал «көргенсізге сөз өтпеу» — тәрбиесіз, өресіз адамға қанша дұрыс айтсаң да, оның қадірін түсінбеуі мүмкін деген ой. Мұнда сөздің құдіреті ғана емес, тыңдаушының да мінезі сыналады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе пікірталас, әлеуметтік желідегі жазба, жұмыс жиналысы сияқты ортада өте өзекті. Ашу үстінде жазылған бір ауыр сөз арақатынасты бұзуы мүмкін. Мысалы, мұғалім оқушыны көптің алдында қатты сөкпей, қысқа әрі дәл ескерту жасаса, сөзі өтімді болады және бала да ұялып, түзелуге тырысады.
Demesin: «Sóz óte me kórgensizge? »