Тоқ адамды ұйқы басады,
Аш адамнан ұйқы қашады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал тоқ адамның бойы жайланып, қарны тоқ болғандықтан ұйқысы келетінін айтады. Ал аш адамның ойы асқа ауып, қарны шұрқырап, мазасы кететіндіктен ұйқыдан қашады. Астарлы мағынасы — адамның күйі мен көңіл-күйі оның тұрмысына, қажеттілігіне тікелей байланысты. Қарын тоқ болса, адам босаңсып, енжар тартуы мүмкін; аштық болса, жан тыныш таппай, әрекет етуге мәжбүр болады. Яғни, бұл сөз тіршілік пен тұрмыстың адам мінезіне әсерін аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы “ұйқы басу” — тоқтықтың, жайбарақаттықтың бейнесі. Ал “ұйқы қашу” — аштықтың мазасыздық, әлсіздік, сабырсыздық туғызатынын білдіреді. Ұйқы мұнда тек физиологиялық күй емес, адамның ішкі қалпының белгісі ретінде алынған. Мақал екі қарама-қарсы жағдайды қатар қойып, ойды әсерлі жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал тұрмысы жақсы адам кейде жалқаулыққа салынып, іске зауқы соқпайтынын, ал қиындық көрген адам ертеңін ойлап белсенді болатынын білдіру үшін айтылады. Мысалы, студент қарны ашқанда дәріске назар аудара алмай, ашуын жасыра алмайды; ал тамақтанып алған соң сабағына тыныш кіріседі.
Ash adamnan uıqy qashady.