Тіс шұқыр қылтанағы жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сырттай қарағанда тістің арасынан шұқып алатын қылтанақ жоқ екенін айтады. Астарлы мағынасы — адамның жағдайы тым жұпыны, мұқтаж не қолындағысы мардымсыз дегенді білдіреді. Кейде бұл сөз «өзіндегі ұсақ-түйекке дейін жетпей отыр» дегендей, жоқшылықтың, таршылықтың күйін бейнелейді. Яғни, қиналған адамның тұрмысы соншалық жұтаң болса, тіпті күнделікті қажетке жарайтын нәрсенің өзі табылмай қалады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тіс шұқыр» — тамақтан кейін тісті тазалайтын ұсақ құрал, ал «қылтанағы жоқ» — сол құралдың да жоқтығын көрсететін әсерлі образ. Қазақ ұғымында бұл өте майда нәрсенің өзі қолда болмау арқылы жоқшылықты күшейте түседі. Осындай нақты тұрмыстық көрініс арқылы халық адамның қазіргі жағдайын өткір әрі қысқа жеткізген.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақал аз қамтылған, қажеттілікті әрең өтеп жүрген адамға қатысты айтылады. Мысалы, бір отбасының айлық табысы тек тамақ пен жолақыға жетіп, қосымша керек-жарақ алуға шамасы келмесе, жұрт «тіс шұқыр қылтанағы жоқ екен» деп жанашырлықпен айтуы мүмкін. Бұл сөз аянышты жағдайды астарлап білдіреді.