Шідерлі атың - өз атың,
Тұсаулы атың - бос атың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: шідер салынған ат еркін жүре алмайды, ал тұсаулы ат тіпті толық қозғала алмай, бос тұрғанмен бірдей күйге түседі. Астарлы мағынасы — еркіндігі шектелген, қолы байланып тұрған адамның немесе істің пайдасы аз болады. Яғни кез келген тірі жанға, тіршілікке де, іске де еркіндік пен мүмкіндік керек. Бір нәрсені орынсыз тежей берсең, оның қуаты да, берекесі де кемиді.
Образдар мен теңеулер
Мұнда «шідер» мен «тұсау» — бөгет пен шектеудің бейнесі. Ат қазақ түсінігінде күш, қозғалыс, намыс, еңбек символы. Сондықтан атыңның шідерлі не тұсаулы болуы адамның қабілетінің байлаулы қалуын меңзейді. «Өз атың» деуі — иелігіңде тұрғанымен, пайдасы кем деген ойды білдіреді. Ал «бос атың» дегені — сырттай бар сияқты көрінгенмен, іс жүзінде әрекетсіз, пайдасыз күй.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал бастамаға еркіндік берудің маңызын түсіндіру үшін қолданылады. Мысалы, жұмыста қызметкерге сенім артпай, әр қадамын қадағалай берсе, оның шығармашылығы ашылмайды. Немесе үйде балаға тым көп тыйым қойылса, ол өз бетінше ойлануға үйренбейді. Сондықтан адамға да, іске де орнымен еркіндік беру қажет.
Tusaýly atyń - bos atyń.