Өлген сиыр сүтті.
«Өлген сиыр сүтті.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сиыр тірі кезде иесі оның сүтін аз деп, мінезін жаман деп ренжиді; өліп қалған соң «сүтті еді, сауымы мол еді» деп еске алады. Мақал адамның осы әдетін мысқылмен көрсетеді: қолдағы нәрсені бағаламай, жоғалтқан соң оны асыра мақтау. Жоғалған мал, кетіп қалған қызметкер, бұрынғы үй, өткен заман — бәрі бар кезінен жақсырақ болып елестейді. Кейде мақал біреудің мақтанына күмән келтіру үшін де айтылады: айрылған нәрсеңді әсірелеп тұрсың ғой.
Образдар мен теңеулер
Сауын сиыры — ауыл отбасының күнделікті асыраушысы: сүтінен айран, қаймақ, сары май, құрт алынады. Сүт азайса, үй иесі сиырына жиі өкпелейді. Мақал өте қысқа: «өлген» мен «сүтті» сөздері қатар тұрып, өлімнен кейін ғана пайда болған мақтауды күлкілі етеді. Өлген сиырдың сүтін енді ешкім тексере алмайды, сондықтан мақтау еркін әсірелене береді. Осы тексерілмейтін мақтау — мақалдың негізгі әзілі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жартылай әзілмен, жеңіл кекесінмен айтады: біреу бұрынғы жұмысын, ескі көлігін, ауысқан мұғалімін шектен тыс мақтағанда. Кейде өзіне де айтады: «Бар кезде қадірін білмедім, енді мақтап отырмын». Мысалы: «Бұрынғы көршің сонша жақсы болса, неге күнде жанжалдастыңдар? Өлген сиыр сүтті ғой». Қайтыс болған адам туралы көңіл айтқанда айтылмайды, бұл ауыр тиеді.
Қолданылу жағдаяттары
— Отағасы сатып жіберген ескі машинасын күнде мақтағанда, әйелі күліп, оны сатар алдында қалай жамандағанын еске салады.
— Ата-аналар жиналысында балалар бұрынғы мұғалімді аспанға көтергенін айтқанда, бір әке олардың кезінде сол мұғалімге де наразы болғанын еске алады.
— Базарда сауда азайған саудагер ескі орнын мақтағанда, көршісі сол жерден оның өзі ренжіп көшкенін есіне салады.