Не атамда, не ботамда жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — үйде не үлкенге тән, не кішіге тән ештеңенің жоқтығын білдіреді. Астарлы мағынасы — адамның қолында нақты дәйек те, пайда да, сүйеніш те жоқ деген сөз. Яғни бір іске араласқанымен, оның иелігінде соған дәлел болатын нәрсе жоқ, не жауапкершілігі, не үлесі айқын емес жағдайда айтылады. Мұнда «атам» — үлкеннің, негіздің, тәжірибенің белгісі; «ботам» — кішінің, әлсіздің, еркелеудің белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ата» мен «бота» қарама-қарсы екі ұғымды танытады: бірі — салмақ, бедел, өмір көрген адам; екіншісі — жасық, нәзік, жетілмеген күй. Осы екі бейне арқылы халық «ешкімге де, ешнәрсеге де жатпайтын», бос, дәлелсіз, мәнсіз халді әжуа етеді. Бұл — сөздің ықшам, бірақ салмақты айтылуының үлгісі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал бір нәрсе туралы нақты құжат та, дәлел де, жауап та жоқ кезде қолданылады. Мысалы, бір адам «мына істің бәрін мен істедім» дейді, бірақ қолында соны растайтын бір де бір дәлел жоқ болса, оған «не атамда, не ботамда жоқ» деп айтуға болады. Бұл — бос сөзге емес, нақты дерекке сүйену керегін ескертетін тіркес.