Құртақандай торғай да өз ұясын қорғайды
«Құртақандай торғай да өз ұясын қорғайды» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Торғай — ең кішкентай, әлсіз құстардың бірі, бірақ оның ұясына біреу жақындаса, ол шырылдап, қанатын қомдап, өзінен әлдеқайда үлкен жауға да тиісе береді. Мақал осы көріністі адамға үлгі етеді: қанша әлсіз болсаң да, өз үйіңді, балаңды, туған жеріңді қорғау — табиғи міндет, күштің аздығы оған сылтау бола алмайды. Кейде мақал ұялту ретінде де айтылады: кішкентай торғай ұясын қорғайды, ал сен адам болып өз ісіңе ие бола алмайсың ба деген мағынада.
Образдар мен теңеулер
Құртақандай — өте кішкентай, титімдей; «құрттай», яғни құрт сияқты кішкене деген сөзден. Торғай — қазақ даласында ең көп кездесетін құс, оның шиқылы ауылдың күнделікті үні. Ұя — құстың баспанасы, балапанының бесігі. «Да» шылауы салыстыруды күшейтеді: торғай да қорғаса, одан үлкен, күшті жанның қорғауы өзінен-өзі түсінікті. Кішкентай құс пен үлкен міндетті қатар қою мақалға ерекше әсер береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Отан, отбасы, үй қорғау туралы әңгімеде, әлсіздігін сылтау еткен адамға жігер беру үшін айтылады. Балаларға батылдықты үйреткенде, Отан тақырыбындағы сабақта жарасады. Ұрысқақ мінезді ақтау үшін айтуға болмайды: мақал қорғану туралы, шабуыл туралы емес. Мысалы: «Кішкентай болсаң да, інің мазақ болса, оған араша түс. Құртақандай торғай да өз ұясын қорғайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда мысық торғайдың ұясына жақындағанда, торғайлардың шырылдап оны қуғанын көрген атасы немересіне мақалды айтты.
— Тоқсанға келген әже үйінің жанындағы ескі ағашты кеспек болған құрылысшылармен батыл сөйлесіп, көршілер оған таңданып қарады.
— Жасөспірімдер командасының қақпашысы өзінен үлкен шабуылшылардан қақпасын батыл қорғағанда, жаттықтырушы оны осы сөзбен мақтады.