Құлшар өссе, қожаның құлы.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал тура мағынасында біреудің бағы, дәулеті немесе күші артса, екінші біреудің соған тәуелді болып қалатынын меңзейді. Астарлы мағынасы — адам өзінен озған, үстем болған кісіге жалтақтап, еркіне жығылады, кейде соның айтқанына жүріп, қолбалаға айналады. Яғни билік, байлық не бедел теңсіздігі пайда болса, біреу басым түсіп, екіншісі бағынышты күй кешуі мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «құл» сөзі — еркіндігі шектелген, біреудің ырқындағы адамды білдіретін бейне. «Қожа» — үстем, билігі жүрген, сөзі өтімді адам. «Құлшар» атауы да белгілі бір адам не бейне ретінде қолданылып, күш-қуаты артқан, ықпалы өскен жақты танытады. Осы екі ұғымның қарсы қойылуы арқылы халық теңсіздік пен тәуелділікті өткір суреттеген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреудің жұмыста, ортада не отбасында шамадан тыс үстемдік құрып, басқаны өзіне толық бағындырып алатын жағдайға қатысты айтылады. Мысалы, бастық бір қызметкерге ғана сеніп, барлық істі соған жүктеп, қалғандарын елемесе, жұрт «құлшар өссе, қожаның құлы» деп бағалауы мүмкін. Бұл сөз адамды орынсыз тәуелді болудан, әділетсіз үстемдіктен сақтандырады.