Көшсе, мал семіреді,
Көшпесе, қатын семіреді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — малды жайылымы шүйгін, шөбі мол жерге көшірсе, ол тез семіреді; ал көшіп-қонып, еңбек қимылы азаймаса, үй тірлігіне байланып қалған әйелдің салмағы артуы мүмкін деген байырғы тұрмыс байқауы. Астарлы мағынасы — қозғалыс, еңбек, қимыл бар жерде береке көбейеді, ал әрекет азайса, тоқмейілсу мен бос отыру үстем болады. Халық мұнда көшпелі өмірдің тәжірибесін де, адамның белсенді болуы керегін де аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көшсе» сөзі тек орын ауыстыруды емес, тіршіліктің жаңаруын, қимыл мен ізденісті білдіреді. «Мал семіреді» — еңбектің нәтижесі, дұрыс қоныс пен күтімнің пайдасы. Ал «қатын семіреді» дегені — үйде көп отырған, қимылы аз адамға қатысты сол дәуірдің тұрмыстық бақылауы. Бұл сөзді бүгін тура мағынасында емес, әрекет пен енжарлықты салыстырған халықтық бейнелі ой ретінде түсінген жөн.
Қазіргі өмірде
Қазіргі таңда бұл мақалдың мәні адамның үнемі қозғалыста, еңбекте, ізденісте болуы керек деген оймен ұштасады. Мысалы, бір адам күні бойы отырып жұмыс істеп, спортқа да, серуенге де шықпаса, денсаулығы нашарлап, салмақ қосуы мүмкін; ал белсенді жүріп, тәртібін сақтаса, сергек болады. Яғни тіршілік те, денсаулық та қимылға байланысты.
Kóshpese, qatyn semiredi.