Қара құс басып жейді,
Сұңқар шашып жейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы құстардың қорегін табу тәсіліне қатысты: қара құс олжасын басып, іліп алып жейді, ал сұңқар жемін шаша, бөлшектей жейді дегенді аңғартады. Астарлы мағынасы — адам мінезі мен әрекетіне байланысты. Біреуі алғанын өз пайдасына тартып, ішіне бүгіп, қомағайлықпен ұстаса, екіншісі қолындағысын айналасына үлестіріп, кеңдік танытады. Яғни, дүниеге, олжаға, мүмкіндікке әркім әрқалай қарайды: бірі сараң, бірі жомарт, бірі жинақы, бірі шашыраңқы.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қара құс» — жемтігін бермей, қыса ұстайтын, тар пейілді бейнелі образ. Ал «сұңқар» — биікті, еркіндікті, серілікті, кең қолтық мінезді білдіретін тұлға. «Басып жейді» тіркесі — өзіне ғана тарту, ұстап қалу; «шашып жейді» — молынан жұмсау, бөлісу, еркін әрекет ету дегенді меңзейді. Екі құс арқылы екі түрлі адамдық болмыс салыстырылады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды табыс тапқан адамның оны қалай жұмсайтынын сипаттағанда қолдануға болады. Мысалы, бір адам жалақысының бәрін тек өз қажетіне жаратса, ал екінші адам отбасысына, ата-анасына да бөліп берсе, халық оны осы мақалмен бағалауы мүмкін. Сөйтіп, мақал адамды сараңдық пен кеңпейілдікті салыстыра ойлана білуге шақырады.
Suńqar shashyp jeıdi.