Итке тұмар жараспас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — итке тұмар тағу оған жараспайды, өйткені тұмар киелі, таза ұғымға қатысты, ал итке ол үйлеспейді. Астарлы мағынасы — әр нәрсенің өз орны, өз сәні, өз табиғаты бар; адамға да, іске де жараспайтын, қисынсыз нәрсені тықпалауға болмайды. Яғни біреуге жат мінез, қолдан жасалған бедел, орынсыз сән-салтанат жараспайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» — тұрпайылық, үйлеспейтін нәрсе, ал «тұмар» — қасиет, қорған, киелі белгі. Екеуінің қатар айтылуы арқылы қазақ танымындағы үйлесімсіздік анық көрсетіледі. Халық бұл образ арқылы сыртқы жылтырақтан гөрі шынайы болмыс маңызды екенін меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал адамға жасандылықтың жараспайтынын айту үшін қолданылады. Мысалы, жауапкершілігі жоқ, сөзінде тұрмайтын адамға «беделді, үлгілі қызметкер» деген атақ қолдан жабыстырылса, жұрт оны бірден байқайды. Сондайда «Итке тұмар жараспас» деп, шынайы мінез бен шын лайықтықты еске салады.