Би жоқта құл жүреді жораға,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ел ішінде би, яғни әділ төреші болмаса, төменгі дәрежедегі, әлсіз не теріс мінезді адам алға шығып кетеді; қорада ит жоқ болса, шошқа артық еркіндік алып, әдеттен тыс әрекет етеді. Астарлы мағынасы — тәртіп пен әділ басшы жоқ жерде береке бұзылады, әркім өз білгенін істеп, жөнсіздік көбейеді. Демек, елді де, үйді де, ортаны да тиянақтайтын адам керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «би» — тек билік иесі емес, ақыл айтатын, дауды шешетін әділ тұлға. «Құл» — басқарусыз қалған, өз орнын білмейтін әлсіз мінезді адамды білдіреді. «Ит» — күзет, сақтық, тәртіптің белгісі; «шошқа» — шектен шыққан, бейберекет қылықтың бейнесі. Сондықтан мақалдағы образдар қоғамдағы тәртіптің сақшысы мен соны бұзатын мінезді салыстырады.
Қазіргі өмірде
Бұл сөзді басшылық әлсіз болған жерде тәртіптің босаңсуын айту үшін қолдануға болады. Мысалы, сыныпта мұғалім бақыламаса, кей оқушылар шулап, сабақтың берекесі кетеді. Сонда үлкендердің, жетекшінің, жауапты адамның орны айқын сезіледі.
It joqta shoshqa úredi qorada,