Бетегесі шоңқайған қояндай.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал біреудің түрі, қалпы немесе жүріс-тұрысы қоянға ұқсап, шошаңдап, именшектеп, сенімсіз көрінетінін білдіреді. Тура мағынасында — бетеге шөптің шоңқайып, тік өсіп тұруы мен қоянның секемшіл қимылы қатар елестейді. Астарлы мағынада — адам бойындағы қорқақтық, ыңғайсыз қылық, әлденеден жасқану немесе тік тұра алмау меңзеледі. Кейде бұл сөз мінезі босаң, берік емес, әр нәрсеге секем алып тұратын адамға қарата айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бетеге» — дала шөбінің бір түрі, ал «шоңқайған» — шошайып, тікесінен тұрған күй. «Қояндай» деген теңеу қоянның үркек, секемшіл табиғатын аңғартады. Екі образ қосылып, сыртқы түрі жинақы көрінгенімен, ішкі сенімі әлсіз, именшек адамның бейнесін жасайды. Қазақ тілінде жануарға теңеу арқылы мінезді дәл беру жиі кездеседі, осы мақал да соның бір үлгісі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне мінезі қысылып-қымтырылып, көпшілік алдында еркін сөйлей алмайтын не өз ойын ашық айта бермейтін адамға қатысты қолданылады. Мысалы, жаңа жұмысқа келген қызметкер бәрінен именіп, сұраққа жауап бермей, бұрышта тұра берсе, біреу «бетегесі шоңқайған қояндай боп тұр» деуі мүмкін. Мұнда мазақтан гөрі, адамның сенімсіз күйін бейнелеу басым.