Бәрі жеген бөксемді иттен неге аяйын.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — өз сыбағасын, үлесін өзі жеп қойған адам енді қалғанын итке қимаған күйді білдіреді. Астарлы мағынасы — адам өз пайдасын ғана ойлап, өзі тұтынған дүниеге тым қимай, сараңдық пен менмендікке салынады. Яғни, «өзім жесем болады, бірақ басқаға берсем аянамын» деген мінезді әжуалайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бөксе» — адамның артқы жағы емес, ауыспалы түрде өз сыбағасы, өз пайдасы дегенді аңғартады. Ал «ит» — жұртқа қажетсіздеу, қалдықты ғана күтіп алатын бейне ретінде алынған. Осы екі образ арқылы мақал адам бойындағы қомағайлықты, пайдақорлықты және артық қытымырлықты өткір мысқылмен көрсетеді. Сөздің астарында «өзіне келгенде аяушылық жоқ, ал өзгеге келгенде сараң» деген мінез сыналады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал өз үлесін алып қойғанымен, тағы да біреудің затын қызғанатын адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, біреу ортақ жобаға қатыспай, бірақ соңында шыққан пайданы бөлісуге келгенде қимаушылық танытса, осы мақал еске түседі. Ол адамды әділ болуға, артық сараңдықтан сақтануға шақырады.