Арсыз болмаса, мал қайда,
Айлакер болмаса, бақ қайда?
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: мал мен бақ өздігінен келе салмайды, оларды иелену үшін адамның мінезі мен әрекеті керек. Астарлы мағынасы: кейде дүниелік пайдаға, дәулетке, баққа жету үшін ардан аттаған, айлаға барған адамдар көп кездеседі. Халық мұнда байлықтың, табыстың арғы жағында адамгершілік өлшемі тұратынын ескертеді. Арсыз адам ұяттан тайынбай, мал-дүние жинауға ұмтылса, айлакер адам қулығымен баққа жетеді деген сын бар.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «мал» — тек төрт түлік емес, жалпы дүние, байлық, ырыс. «Бақ» — жолы болу, дәулет, мәртебе. «Арсыз» сөзі ұяты аз, шектен шыққан адамды білдірсе, «айлакер» сөзі өз пайдасы үшін түрлі тәсілге баратын кісіні көрсетеді. Яғни мақал байлық пен бақытқа жетудің кей жолдары таза болмайтынын образды түрде суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адам мансап, ақша не танымалдық үшін ар-ұяттан безіп кететін жағдайларға қатысты айтылады. Мысалы, біреу жұмыс орнында өтірік айтып, өзгенің еңбегін иемденіп жоғары лауазым алса, жұрт «Арсыз болмаса, мал қайда, айлакер болмаса, бақ қайда?» деп сын айтады.
Aılaker bolmasa, baq qaıda?