Ақын ғаріп емес пе,
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сөзге де, іске де әділ қарауды ескертеді. Ақын шын бағаланбай, жалған мақтауға сүйенсе, оның қадірі кетеді; бай да шын еңбегімен емес, өтірік мадақпен көтерілсе, ел алдында беделі төмендейді. Сол сияқты заман да әділдік жолынан тайса, қоғамның берекесі бұзылады. Яғни адам да, орта да шынайылық пен әділеттен айырылса, рухани жұтаңдыққа ұшырайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ақын» — өнер иесі, шындықты айтатын тұлға; «бай» — дүние мен биліктің иесі; ал «заман» — тұтас қоғамның күйі. «Ғаріп» сөзі мұнда қорғансыз, қадірі кем, мұңлы күйді білдіреді. Ақынды жалған мақтау, байды өтірік дәріптеу арқылы халықтың ойы бұрмаланатыны меңзеледі. Ал «әділдіктен аттау» — тек жеке адамның емес, бүкіл дәуірдің азғындауы.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды бүгін де мансап, атақ, бедел шындықпен емес, жағымпаздықпен өлшенген жерде қолдануға болады. Мысалы, бір мекемеде қабілетті адам шет қалып, басшыны орынсыз мақтаған қызметкер жоғарылап кетсе, жұрт мұны әділетсіздік деп бағалайды. Сондайда бұл мақал орынды ескерту болады.
Baıdy ótirik maqtasa.
Zaman ǵarip emes pe,
Ádildikten attasa.