Тұғырына саңғыған сұңқар оңбас,
Үйірінен қаңғыған тұлпар оңбас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: өз тұғырына, өз мекеніне былғаныш түсірген сұңқар да, үйірінен адасқан тұлпар да оңбайды, яғни берекесі кетеді. Астарлы мағынасы: адам өз ортасын, тәртібін, тегін, тәрбиесін ұмытса, қадірі қашады, жолынан жаңылады. Қазақ үшін әр құстың, әр малдың өз жөні бар; сол заңдылық бұзылса, нәтиже де жақсы болмайды. Сондықтан адам да өз орнын біліп, ел-жұртымен, тіршіліктің ретімен жүрсе ғана абыройлы болады.
Образдар мен теңеулер
Сұңқар — биіктік, сергектік, қырағылықтың бейнесі. Тұғыр — оның орны, тірегі. Тұғырға саңғығаны — өз қадірін өзі түсіру, лайықсыз қылық жасау деген ишара. Тұлпар — жүйрік, намысты, еркін мінездің символы. Үйірінен қаңғығаны — бағыттан айрылу, қорғансыз қалу, жалғызсырау. Екі образ да адамның ортасынан ажырауының зиянын көркем жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тәрбиеде, оқу мен жұмыста, тіпті достық таңдауда да қолданылады. Мысалы, жас маман жақсы ортада өсіп, жауапкершілікпен еңбек етсе, жолы ашылады; ал тәртіпсіз ортаға еріп, өз қағидаларынан айныса, беделі төмендейді. Сондықтан мақал адамға өз орнын сақта, дұрыс ортадан ажырама деген ой салады.
Úıirinen qańǵyǵan tulpar ońbas.